آجر چیست ؟ آجر در دوره قاجار

آجر یا آجور یا آگور واژه ای است یونانی و به خشت هایی می گفتند که احکام و فرامین دولتی روی آن نوشته می شد و بوسیله پختن این خشت ها نوشته ها را روی آن پایدار می کردند.  به دستی معلوم نیست که آجر از چه زمانی پیدا شده است ولی می توان آنرا همزمان با پیدایش آتش دانست.  بدین طریق که گل موجود در کنار اجاق های انسان های اولیه پخته شده و سخت تر از کلوخ های همجوار خود میگردیده و با مشاهده آن بشر اولیه قطعه ای از آجر را کشف نمود.
آجر یکی از مصالح ساختمانی است که با طبع و خوی بشر سازگار بوده و در هر دورانی از تاریخ به نوعی مورد استفاده او واقع شده است. از ابتدا که بشر زندگی غارنشینی را پشت سر گذاشته است و فکر تهیه سرپناهی در مغز او ایجاد شده تا خود را از گزند عوامل جوی مانند باد و باران و سرما و گرما و هجوم جانوران درنده و گزنده نگاه دارد به تهیه مصالحی افتاد که اولاً از لحاظ وزنی سبک باشد که بتواند آن را حمل نماید و درثانی از لحاظ شکل پذیری طوری باشد که شکل مورد نظر خود را به آن بدهد.  ساده ترین تعریفی راکه بخواهیم برای آجر بنماییم آن است که بگوییم آجر سنگی است مصنوعی که از پختن خاک رس با استخوان بندی اصلی سنگ بدست می آید و ابعاد و تعداد آن مطابق احتیاچ ما قابل تغییر می باشد.  مصرف آجر در ایران سابقه باستانی دارد و از زمان ساسانیان بناهایی بجا مانده که در آنها آجر مصرف شده است مانند طاق کسری در بیستون و یا کف دالان مسجد جامع اصفهان که برای فرش آن از آجرهایی استفاده شده است که در آتشکده های ساخته شده در زمان ساسانیان بکار رفته بود.

 مراحل پخت آجر :
تهیه خاک رس ، به عمل آوردن خاک ، ساختن گل و قالب گیری یا خشت زنی

انواع آجرها :

آجرهای رسی ، آجرهای نسوز ، آجر ماسه ـ آهک ، آجرهای بتنی و آجرهای مخصوص

سه سبك ایجاد شده )شیوه سنتی اسلامی، شیوه باستانی، شیوه غربی و مدرن (، ا گر چه رویكرد سبكی خود را در یك دوره تحول و تغییرات شدید سیاسی و اجتماعی و فرهنگی ایجاد كردند، اما به جهت فشردگی زمانی، بناهایی پدید آمدند كه به گونه ای مشخص، شیوه ای تلفیقی و تركیبی از دو یا سه سبك فوق هستند. این تنوع و تلفیق در تزیینات و عناصر شاخص معماری بنا، خود را به مراتب بیشتر نشان می دهد .

در دوره پهلوی اول استفاده، از آجر در نما و تزیینات نه تنها كاهش پیدا نكرد بلكه رونق خاصی  پیدا كرد.

نهضت عمران و آبادانی و ساخت و ساز فراوان به همراه سهولت در كار، استفاده از آجر را در اولویت قرا داد به طوریكه در مدت زمانی كوتاه، بافت جدید آن ده هها به شكل موزون و هماهنگ دارای بناهای آجری به رن گهای زرد و قرمز شد و به شكل وسیع نخست در بناهای اداری و سپس در بافت تجاری و خان ههای مسكونی رایج گشت . خیابان های تازه تاسیس )چه در دل باف تهای قدیم و چه در محدود ههای جدید( كه در ابتدای این دوره در ا كثر شهرهای كشور كشیده شدند، همگی دارای نماهای یكدست، هماهنگ و در یك و یا دو طبقه هستند .

هنر آجر كاری و آجر تزیینی در نیمه اول در دوره پهلوی اول، نقش عمده را در پوشش بناها دارد. در این دوره، ا گرچه دلیل استفاده زیاد آجر در پایتخت و همه شهرها به جهت فراوانی ساخت و ساز و سرعت و سهولت در اجرا بوده است، ولی به استناد بناهای این دوره می توان گفت كه تمامی شكل های آجر تزیینی كه پیش از این در معماری آجری گذشته این سرزمین به كار رفته، الگو و دستمایه هنرمندان این دوره معاصر بوده است.

آجركاری قالبی  )مُهری(، آجركاری تزئینی ، آجر كنده كاری ، آجر تزیینی  پیش بر و نیز تزیینات تلفیقی آجر و كاشی، همگی به شکلهای  مختلف، كم و زیاد و در طرح های جدید به كار گرفته شده اند .

در تزیینات معماری دوره پهلوی اول، همچنان تكنیك و مصالح به جا مانده از دوره قاجار دیده می شود ،  در دوره قاجار، سر در ورودی منازل دولتمردان و اعیان و اشراف، هماهنگ با رفتارهای جدید اجتماعی آنان ساخته  و پرداخته شده است. جنس كتیبه های به كار رفته در دوره قاجار از گچ، آجر، كاشی و چوب است و عمده تزیینات سردرها به صورت گچ بری، آجركاری و كاشیكاری اجرا شده است . اما در دوره پهلوی اول، حضور آجركاری نسبت به مصالح دیگر بیشتر نمایان است

در تزیینات آجری بناهای دوره پهلوی اول، دو نوع تزیینات وجود دارد: تزیینات آجری با طرح و نقش سنتی و اسلامی  و نیز تزیینات آجری به شیوه معماری اروپایی

یكی از ویژگی های شاخص تزیینات آجری در بناهای این دوره، رعایت تقارن در طرح ها است. در واقع تمامی بناهایی كه به سبك معماری باستانی ایرانی و سبك سنتی و اسلامی گذشته و یا معماری نئوكلاسیك اروپا ایجاد شده است، ویژگی تقارن را نیز به همراه دارد. اما بناهایی كه در دوره آخر پهلوی اول و به سبك معماری مدرن ایجاد شده، چندان رعایت تقارن ندارد و اصولاً در این بناها آجر به كار نرفته است. بنابراین ویژگی تقارن در تزیینات آجری را م یتوان گرایش به سمت گذشته و یا بهره گیری از سبك های پیش از مدرن دانست.